Η Λάρισα στερήθηκε ένα πολυεπίπεδο κτιριακό απόθεμα, που αποτύπωνε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και αρχιτεκτονικές επιρροές, από την οθωμανική εποχή έως τη μεταπολεμική της ανάπτυξη, κτίρια που ήταν φορείς μνήμης, ταυτότητας και αστικής συνέχειας.
Η «Ε» παρουσιάζει σήμερα -με την πολύτιμη βοήθεια του συνταξιούχου δημοσιογράφου και φωτοθηκάριου Βαγγέλη Ρηγόπουλου- ποια από τα κτίρια που το ΤΕΕ είχε επισημάνει ως αξιόλογα -και σε αρκετές περιπτώσεις είχε προτείνει για άμεσο χαρακτηρισμό τους ως διατηρητέα- παραμένουν όρθια και ποια έχουν χαθεί, συχνά χωρίς ιδιαίτερη δημόσια συζήτηση. Αξίζει να αναφερθεί ότι η οικία Αλεξάνδρου, για την οποία τον τελευταίο καιρό έχουν χυθεί τόνοι μελάνης, απουσιάζει από τη σχετική λίστα, ενώ έχουν κατεδαφιστεί άλλα πολύ μεγαλύτερης αρχιτεκτονικής, ιστορικής και πολιτιστικής σημασίας.
Το ζήτημα της σταδιακής απώλειας της νεότερης κληρονομιάς είχε τεθεί και στην υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, η οποία, σε συνέντευξή της στο ένθετο περιοδικό της «Ε» «Λάρισα, πόλη στο μέλλον», το 2024, ερωτήθηκε σχετικά με την κατεδάφιση ιστορικών κτιρίων: «Η Λάρισα είναι μια πόλη με βλέμμα σταθερά στο μέλλον, την ίδια στιγμή, όμως, χάνει -εξίσου σταθερά- τη νεότερη κληρονομιά της, υπό την έννοια ότι γκρεμίζονται κτίρια της νεότερης αστικής κληρονομιάς της. Τι θα μπορούσε να κάνει το Υπουργείο Πολιτισμού, ώστε η πόλη να μην απολέσει περαιτέρω την ιστορική της φυσιογνωμία;», με την κ. Μενδώνη να απαντά ότι: «Πολλά σημαντικά κτίρια της πόλης χάθηκαν, αλλά σε διάστημα δεκαετιών και, κυρίως -όπως και σε πολλές άλλες πόλεις μας, της Αθήνας συμπεριλαμβανομένης-, με τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση και τον αστικό μετασχηματισμό της Ελλάδας. Το μέγεθος της απώλειας το συνειδητοποιήσαμε, δυστυχώς, πολύ αργότερα, όταν η σπουδή της κατεδάφισης μεταστράφηκε σε έγνοια για διάσωση και συντήρηση. Οι υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, κεντρικές και περιφερειακές, μεριμνούν για την προστασία των νεότερων μνημείων, πάντοτε βάσει του ιδιαιτέρως αυστηρού θεσμικού πλαισίου. Όσον αφορά τη Λάρισα, παρά τις αναντικατάστατες απώλειες, νομίζω ότι δεν κινδυνεύουν τα εναπομείναντα δείγματα της νεότερης αρχιτεκτονικής της κληρονομιάς, τουλάχιστον όσα απολαμβάνουν κατοχυρωμένης θεσμικής προστασίας. Αυτό, όμως, δεν είναι μόνον ευθύνη του κράτους και των υπηρεσιών του, είναι πρωτίστως υπόθεση της τοπικής κοινωνίας, και εννοώ της κοινωνίας των πολιτών. Οι πολίτες της Λάρισας, μιας ώριμης και εξωστρεφούς κοινωνίας, με ζηλευτή πολιτιστική παραγωγή, είμαι βέβαιη ότι είναι ευαισθητοποιημένοι σε παρόμοια ζητήματα».
Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη. Στην περίπτωση της οικίας Αλεξάνδρου, οι υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού επέτρεψαν αρχικώς την κατεδάφισή της κι έπειτα από καιρό χρειάστηκε -και μετά από πιέσεις, από το ΤΕΕ και τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων, αλλά και από τη βουλευτή Λάρισας του ΠΑΣΟΚ, Ευαγγελία Λιακούλη- να έρθει η αιτιολογική έκθεση σχετικά με τον χαρακτηρισμό ως διατηρητέου του κτιρίου από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας κι αφού είχαν προηγηθεί εργασίες προετοιμασίας για την κατεδάφισή του.
ΤΑ ΚΤΙΡΙΑ
Αναλυτικά τα κτίρια που είχε προτείνει να διασωθούν το ΤΕΕ είναι τα εξής (μέσα σε παρένθεση αν υπάρχει ακόμη: ΥΠΑΡΧΕΙ ή αν έχει κατεδαφιστεί: ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ):
1. Μύλος του Παππά – Γεωργιάδου και Διονύσου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
2. Κτίριο πρώην ΟΥΗΛ – Ανθ. Γαζή και Κουμουνδούρου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
3. Κτίριο Γερολυμάτου – Γ. Σεφέρη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
4. Κτίριο «Νικόδημος» – Καραϊσκάκη και Φαρμακίδου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
5. Κτίριο «Μούσες» – Παλαιστίνης και Φαρμακίδου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
6. Πυριτιδαποθήκη – Ιουστινιανού (ΥΠΑΡΧΕΙ).
7. Κτίριο Φαληρέα – Μανωλάκη 11 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
8. Κτίριο – Ζαρμάνη και Ξενοφώντος (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
9. Κτίριο – Ζαρμάνη και Ζαΐμη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
10. Κτίριο – Ζαρμάνη 22 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
11. Κτίριο – Γρηγορίου Ε’ 6 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
12. Κτίριο – Γ. Σεφέρη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
13. Κτίριο – Κενταύρων και Ηφαίστου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
14. Κτίριο – 25ης Μαρτίου 22 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
15. Κτίριο – Παναγούλη και Παπακυριαζή (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
16. Κτίριο – Ηφαίστου 20 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
17. Κτίριο – 31ης Αυγούστου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
18. Κτίριο – 31ης Αυγούστου και Λορ. Μαβίλη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
19. Κτίριο – Μαβίλη και Δροσίνη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
20. Κτίριο – Βενιζέλου 107 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
21. Πρώην εργοστάσιο «Κουκουτάρα» – Φιλίππου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
22. Κινηματογράφος «Παλλάς» – Παναγούλη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
23. Αγροτική Τράπεζα – Ίωνος Δραγούμη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
24. Τράπεζα Ελλάδος – Κύπρου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
25. Ξενοδοχείο «Το Νέον» – Πτολεμαίου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
26. Κτίριο – Νίκης (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
27. Κατάστημα – Βενιζέλου και Απόλλωνος (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
28. Κατάστημα – Απόλλωνος (ΥΠΑΡΧΕΙ).
29. Κατάστημα – Κύπρου και Ολύμπου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
30. Κατάστημα – Βενιζέλου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
31. Κατάστημα – Όσσης και Βύρωνος (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
32. Κτίριο «Σφαγεία» – 31ης Αυγούστου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
33. Κατοικία – Φειδίου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
34. Κτίριο – Σολωμού και Δροσίνη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
35. Κτίριο – Λ. Κατσώνη 6 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
36. Κτίριο – Καραθάνου 24 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
37. Κτίριο – Αθ. Διάκου 17 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
38. Κτίριο – Μανωλάκη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
39. Κτίριο – Μανωλάκη και Ηφαίστου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
40. Κτίριο – Παπαναστασίου και Γρηγορίου Ε’ (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
41. Κτίριο – Ζαρμάνη 21 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
42. Κτίριο – Βενιζέλου και Δήμητρας (ΥΠΑΡΧΕΙ).
43. Κτίριο – Καλλιάρχου 13 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
44. Κτίριο – Λ. Κατσώνη 12 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
45. Κτίριο – 31ης Αυγούστου 19 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
46. Κτίριο – Ιάσονος & Ιουστινιανού (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
47. Κτίριο – Αθ. Διάκου 3 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
48. Κτίριο – Γιαννιτσών (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
49. Κτίριο – Φαρμακίδου και Παπακυριαζή (ΥΠΑΡΧΕΙ).
50. Κτίριο – Τ. Βελησσαρίου και Καραϊσκάκη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
51. Κτίριο – Κασσάνδρας (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
52. Κτίριο – Λεωνίδου 7 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
53. Κτίριο – Περικλέους και Νικηταρά (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
54. Κτίριο – Μητρ. Αμβροσίου και Νηρέως (ΥΠΑΡΧΕΙ).
55. Κτίριο – Κρίττωνος 7 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
56. Κτίριο – Καραθάνου και Αγησιλάου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
57. Κτίριο – Κούμα (ΥΠΑΡΧΕΙ).
58. Κτίριο – Κύπρου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
59. Κτίριο – Μ. Μπότσαρη 1 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
60. Κτίριο – Ηπείρου και Τ. Βελησσαρίου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
61. Κτίριο – Ηφαίστου 37 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
62. Κτίριο – Ταγμ. Βελησσαρίου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
63. Κτίριο – Οικονόμου εξ Οικονόμων (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
64. Κτίριο – Φρίξου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
65. Κτίριο – 31ης Αυγούστου 49 (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
66. Κτίριο – Ταγμ. Βελησσαρίου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
67. Κτίριο – 25ης Μαρτίου – Στρ. Φράγκου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
68. Κτίριο (Μονοπώλιο) – Αθ. Διάκου (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
69. Κτίριο – Φαρμακίδου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
70. Κτίριο – Ηπείρου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
71. Κτίριο – Φιλίππου (ΥΠΑΡΧΕΙ).
72. Κτίριο – Παναγούλη και Πρωτοπαπαδάκη (ΥΠΑΡΧΕΙ).
73. Κτίριο – Παπαδιαμάντη και Νιρβάνα (ΥΠΑΡΧΕΙ).
74. Κτίριο – Ελλαδίου 5 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
75. Τούρκικο Χαμάμ – Βενιζέλου 83 (ΥΠΑΡΧΕΙ).
76. Κτίριο – Κραννώνος και Ζαρμάνη (ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ).
Από τα 76 κτίρια της καταγραφής, 49 έχουν ήδη χαθεί.
Διώροφο κτίριο που βρισκόταν επί της οδού Κύπρου,
είχε ανακαινιστεί και λειτούργησε ως μπαρ. Κατεδαφίστηκε.
Ένα από τα πλέον αξιόλογα νεοκλασικά κτίσματα που είχαν απομείνει στη Λάρισα,
στη διασταύρωση των οδών Παναγούλη και Παπακυριαζή. Δεν υπάρχει πια.
Το κτίριο στη συμβολή Ζαρμάνη και Ξενοφώντος είχε χτιστεί προ του 1900,
τώρα δεν υπάρχει.
Του Θανάση Αραμπατζή
